Lele is een handgemaakt pop uit de staat Querétaro. Ze werd oorspronkelijk gemaakt door de Otomi bevolking en in hun taal betekent Lele "Baby". Ze is ontstaan uit pre-Spaanse rituelen en Spaanse gebruiken.
Hoewel de moderne Lele gemaakt wordt van stof met linten, werden ze vroeger gemaakt van klei, palmbladeren en maisharen. Uit overlevering weet men dat de poppen in kindergraven werden geplaatst bij de Otomi stam om boze geesten weg te jagen. Toen de Spanjaarden in Mexico kwamen en de markten vulden met hun eigen goederen waaronder porseleinen poppen werd Lele verkocht als Mexicaanse tegenhang.
Inmiddels wordt de vrolijk gekleurde pop, die het symbool is van de Staat Querétaro, nog steeds ambachtelijk gemaakt. Het is niet heel moeilijk een echte handgemaakt Lele van de commercieel gefabriceerde Lele te onderscheiden.
Ongeveer 10.000 Otomische ambachtslieden uit de gemeenschappen Santiago Mexquititlán en San Idelfonso Tultepec, uit de gemeente Amealco, organiseerden zich in een coöperatie en hun inspanningen en werk positioneerden de Lele-pop steeds meer. Het was na een paar jaar dat, dankzij sociale media, de poppen viraal gingen en hun omzet steeg.
Het ambachtelijk maken van poppen, dat van generatie op generatie wordt geërfd, is nu het levensonderhoud van tientallen gezinnen. De productie is voor honderd procent ambachtelijk en is bijna een ritueel geworden. De vlechten en kronen die zijn geweven met felgekleurde linten identificeren de Lele overal ter wereld.
Het succes van deze kleine pop was zo groot dat ze in Amealco De Bonfil een eigen museum heeft en in 2018 werd de pop uitgeroepen tot cultureel erfgoed van Querétaro en immaterieel erfgoed van de mensheid. Daarnaast reisde een gigantische Lele in 2019 de wereld rond . Ze bezocht o.a. Londen, China en Australië.
Een handgemaakte Lele pop is niet eens heel duur, hoewel de machinaal (vaak in China) nagemaakte poppen voordeliger zijn, zijn de echte heel betaalbaar. Het loont dus de moeite en wordt in Mexico ook zeer gewaardeerd als je een origineel koopt en de winkels met de namaak Lele's vermijd.
De pioniers van het succes van Lele hebben een zakelijk model gevonden om de verkoop hoog te houden en de productiekosten laag. Inmiddels is de afbeelding van Lele te zien op tal van voorwerpen, van mokken, tot t-shirts, kerstballen en piñatas.
De wereld houdt van Lele. China ook en maakt ze na, de Chinese Lele's zijn hard, stug en slecht afgewerkt en de jurk van de pop is vaak uit 1 kleur. De originele Lele's zijn allemaal verschillend, ook al lijken ze allemaal sterk op elkaar. Ze dragen een originele Otomi jurk en hebben altijd gevlochten haar en hun hoofd is niet in verhouding met het lichaam en eigenlijk te groot. Het kost tijd om een dergelijke pop te maken. Voor de kleintjes is dat 1 tot 2 dagen en voor de grotere kan het samenstellen en in elkaar zetten wel 6 dagen duren. De prijzen variëren van 30 peso voor een kleintje tot wel 8000 peso voor de hele speciale.
Wie zijn de Otomi's?
De Otomi-bevolking, voornamelijk in het midden van México, is het op vier na grootste inheemse volk van het land. Volgens geleerden is het woord Otomi uit het Nahuatl afkomstig wat 'iemand met pijlen loopt' betekent. Maar de Mexicaanse archeoloog Wigberto Jiménez Moreno vertaalde het als 'vogelpijl', omdat de jacht een van de belangrijkste activiteiten van het Otomi-volk was.
Otomi stammen komen in meerdere delen van centraal Mexico voor. En hebben elk hun eigen naam, zo worden de Otomís in Hidalgo worden hñänñu genoemd, 'degenen die Otomí spreken', in Toluca worden ze ñätho genoemd; in Querétaro, ñäñho en in Puebla ñꞌyühü. Dit komt omdat er verschillende Otomi-talen zijn en die allemaal tot de Oto-mangue-taalfamilie behoren. Zo, dan weten jullie dat ook weer. Ik las het ooit in een museum in Queretaro en was bij het tweede woord de draad van het verhaal kwijt. Maar het is een kleurrijke groep mensen die Otomi, ze houden van versierselen en kleurrijke linten.
De Otomi's zijn een oeroud volk. En het vermoeden bestaat dat ze van oorsprong uit het oosten en zuiden komen van de golf van Mexico en woonden 5 millennia geleden al in Hidalgo in Tula vallei lang voordat de Tolteken zich daar vestigden.
Later, toen ze zich hadden gevestigd, vestigden de Otomi zich de hoofdstad van hun rijk in Tula, maar ze werden veroverd door de Chichimecas en moesten zich verspreiden naar aangrenzende gebieden. In de 15e eeuw kwamen ze aan in de Toluca-vallei in de Estado de México. Ze vestigden zich vooral in Huamango, 'de plek waar hout wordt gebeitst' en stichtten het belangrijkste ceremoniële centrum in het Otomi-gebied, waar ook de handel bloeide tussen Oost en West.
Op dit mond zijn de Otomi verspreid over verschillende staten in het centrum van Mexico en volgens het Cultureel Informatie Systeem van de Mexicaanse Overheid wonen de laatste 350.000 voornamelijk in Hidalgo en de staat Mexico, Veracruz, Tamaulipas, Puebla en dus in Querétaro.
De Otomi vrouwen zijn bekwame ambachtslieden die prachtige borduursels maken die ze nog dagelijks zelf dragen maar ook verkocht worden in de toeristische gebieden.
Tot slot
Querétaro is echter niet de enige plek in Mexico die een beroemde pop maakt. Michoacán, de staat Mexico en Guanajuato hebben zo hun eigen pop. Van een ander materiaal en met een andere uitstraling en met andere (Mexicaanse) namen zoals Lupita en Maria, want er is maar 1 Lele en zij is geboren in Querétaro.
