Het blijft een magisch gezicht, ook al heb ik ze al 100x gezien: In Playa del Carmen, in Puerto Vallarta en op mening toeristische plek in Mexico. De Voladores de Papantla. Afdalen van een hoge paal met een touw om je voeten terwijl je rond draait en rond draait en rond draait op de muziek van een iel klinkende fluit en een simpele trom. Wat is hun geschiedenis?
Binnen de immense mystiek die de tradities van Mexico omringt, zijn dansen misschien wel een van de demonstraties die de meeste bewondering veroorzaken, grotendeels vanwege het mysterie, de schoonheid, de kleding en de kleur die ze omringen. Dat is een stukje tekst van de Website Mexico Escondido. Een website vol uitleg over de gebruiken en rituelen in Mexico die doorgegeven worden van generatie naar generatie. Mexico is een land van rituelen. Hebben wij in Nederland ons al lang afgekeerd van het kantklossen en klompendansen, Mexicanen zijn trouw aan hun cultureel erfgoed.
Zo ook de Voladores. En dat had de groep jonge mannen die het bos ingestuurd werden door de ouderen van het dorp niet kunnen voorzien. Hun taak: De hoogste boom met de meest rechte stam omhakken en naar het dorp brengen. Over de jaren is de mystiek van dit ritueel verloren gegaan in moderne speculaties, maar de bakermat van de "vogelmannen" ligt in het dorp Papantla in Veracruz, het dorp waar het altijd naar vanille ruikt. In dat dorp wordt hun geschiedenis uitgebeeld in de prachtige muurschilderingen die ze een bijna levend onderdeel maken van het dagelijks bestaan.
Het ritueel gaat terug tot de pré-Spaanse tijd. Maar eigenlijk is niemand het er over eens wanneer dat precies was. Misschien waren ze er altijd al, misschien ook niet. En hoewel de mannen vandaag de dag in wat beter passende kledij afdalen langs de paal, waren ze vroeger in echte vogelveren gehuld, al hun kleding bevatte veren van alle vogels uit de omgeving. De Vogelmannen hebben iets mystieks, en er is 1 legende die heel mooi uitlegt waarom ze doen wat ze al eeuwen doen.
“Vele jaren geleden veroorzaakte een ernstige droogte in het gebied van de Totonacapan schade aan onder de dorpen van de regio die in het grensgebied bij Puebla en Veracruz leefden. Veel mensen stierven, tot er bijna niemand over was. Een groepje wijze oude mannen bedachten een ritueel om de goden te vermaken en te plezieren, zodat ze weer tevreden naar de mensen zouden kijken en hun gunstig gezind zouden zijn. Een dans ontstond, muziek ontstond, en de Voladores ontstonden.
Door af te dalen van de paal, al draaiend smeken de mannen de goden om water uit de hemel te laten afdalen zoals zij afdalen om de aarde te redden van de droogte. En met succes. Want het regende."
Daarna werd het zekere voor het onzekere genomen en elke zomer werd het ritueel opgevoerd, zodat de goden niet zouden vergeten de regentijd in te zetten en de aarde vruchtbaar zou blijven.
Er zit meer ritueel achter de vertoning die wij heden ten dage zien dan je zou vermoeden. Eerst wordt zorgvuldig de leider van de groep gekozen, de Palo Volador, hij gaat samen met de rest het bos in en bepaald welke boom er omgehakt wordt. Als hij een boom heeft gevonden dan danst hij rond de boom, buigt voor de boom en heft een glas aguardiente (brandewijn) in de 4 windrichtingen als zoenoffer omdat de boom omgehakt gaat worden.
Het gebied rondom de boom wordt minutieus schoongemaakt zodat de boom verder niet beschadigd raakt. Nadat de stam gestript is van takken en bladeren wordt hij over kleinere boomstammen naar het centrum van het dorp gerold, getrokken en geduwd. Het was verboden om op de stam te staan, en ook vrouwen mogen de stam niet aanraken. Alles om te voorkomen dat een slecht omen zou ontstaan en de Voladores een ongeluk zouden krijgen.
Voordat de paal rechtop werd gezet werd er een touwladder omheen gevlochten. En voordat de paal rechtop gezet werd was er een ritueel wat tamales, tabak en aguardiente omvat alles om af te smeken dat de paal niet het leven van de Voladores zou nemen.
Bovenop de paal is een soort van open platvorm, de tecomate. Dit kan draaien en vormt de steun voor de Vogelmannen voordat ze afdalen. Voor die tijd was het een vernuftige constructie die vakmanschap vereiste. Tegenwoordig zijn de palen van staal en hebben ze hand en voetgrepen waarlangs de Voladores omhoog klimmen.
Palen variëren in hoogte maar de paal in Papantla is 37 meter hoog, de meeste palen zijn tussen de 25-27 meter.
De huidige kleding van de Totonacapa wit met kleurrijke randen en hoedjes is wat is overgebleven na de Spaanse invloeden, die Spanjaarden vonden dat blijkbaar maar niks: die naakte mannen met vogelveren pakjes die in een heidens ritueel afdaalden. Kleren aan of stoppen met die onzin, zoals in zoveel rituele gebruikelijk was in die tijd.
De kleuren zijn symbolisch en vertegenwoordigen de regenboog na de regen. De bloemenversiering symboliseert de vruchtbaarheid van de aarde. De diagonale rode lappen stof symboliseren de vogelvleugels. Elke versiering verwijst naar vruchtbaarheid, lente, planten en dieren, oftewel moeder aarde. Zij moet onder de aandacht gebracht worden van de goden, zij moet gered worden van de droogte. De gouden franjes zijn de zonnestralen.
En dan begint de muziek, de tamborcillo, het kleine trommeltje, roffelt en de rietfluit met drie gaten maakt de melodie. Een typische melodie kenmerkend voor de Totona stam zoals de totonaca's in het kort genoemd worden. Muziek wordt gemaakt door de Palo Volador.
De Voladores komen naar de paal, gebogen hoofd uit nederigheid voor de taak die hun wacht. De Palo Volador loopt voorop en leidt de mannen naar hun taak. Snel klimmen ze in de paal en gaan op de tecomate zitten en bevestigen het touw om hun middel. De laatste die naar boven gaat is de Palo Volador, hij maakt gekke sprongen in het midden van de Tecomate alsof hij een vogel is die een paringsdans uitvoert en richt zich tot alle 4 de windstreken.
Ho, hé, wacht Jeanette, dat zie ik niet als ik in Puerto Vallarte of Playa del Carmen kijk, dan blijft die trommelaar op de grond. Ja, dat klopt. Iemand moet met de pet rond natuurlijk. Die mannen leven niet van de wind, het ritueel is een beetje aangepast. In het oorspronkelijke ritueel zoals het nog uitgevoerd wordt in het dorp van herkomst blijft de Palo Volador op de tecomat zitten ens peelt vanaf daar zijn muziek, dichtbij de goden. En dan komt er 1 speciale noot (echt vraag me niet welke!) en dan "vallen" alle 4 de Voladores naar beneden en draaien om de paal en om hun as. Ze vallen met hun rug naar beneden, hun gezicht gericht op de paal.
Traditioneel zijn er 52 draaiingen. Dit komt overeen met de vuurcyclus van de Meso Amerikaanse kalender. tegenwoordig zijn het aantal draaiingen afhankelijk van de hoogte van de stok.
In enkele minuten is het schouwspel voorbij en hebben de mannen touch-down en lopen mee met het draaiende platvorm tot de laatste op zijn voeten staat. Zo snel eindigt het magische moment wat jaren voorbereiding vergt.
Al jong beginnen de Voladores met het oefenen en in periodes voor het ritueel moeten ze zich aan regels houden om rein te zijn voor dit ritueel. De oorspronkelijke dans werd namelijk uitgevoerd door "5 kuise jonge mannen". Zie die nog maar eens te vinden heden ten dage. Ik gok zomaar dat ook dit deel van het ritueel wat moderne aanpassingen heeft ondergaan.
De website van Mexico Escondido sluit af met het volgende:
Volgens de Totonakenlegende zeiden de goden tegen de mensen: 'Dans, wij zullen toekijken.' En dat is precies wat vogelmensen, of 'vliegers', doen, een spectaculaire dans uitvoeren om de goden te plezieren.
Een groep van vijf mannen slimt op een paal van ongeveer 30 meter hoog, vier van hen binden een touw om hun middel en springen met open armen om de paal heen en draaien met hun hoofd de leegte in. Ondertussen blijft het vijfde lid bovenop de paal staan en speelt hij inheemse muziek met handgemaakte houten instrumenten. De fluit staat voor het gezang van de vogels en de trommel de stem van de goden.
Deze dans is ook een symbool van de vier windstreken (het vierzijdige platform en de vier vliegende). De muzikant markeert de vier windstreken, te beginnen met het oosten, want daar komt het leven vandaan. Elke vlieger draait 13 keer, een cijfer dat vermenigvuldigd is met de 4 vliegers het getal 52, en het is al bekend dat volgens de pre-Spaanse kalenders elke 52 jaar een zonnecyclus wordt voltooid, waarna een nieuwe zon opkomt en het leven zijn loop volgt.
De Dans van de Voladores de Papantla staat op de werelderfgoedlijst van Unesco.
